تغيبرات در فعل امر و مشتقات آن
بدان كه هميشه قبل از علامت مصدر، يكى از يازده حرف" زمین خوش فارس "
یا " شرف آموزی سخن " واقع خواهد بود و این حروف بیشتر در فعل امر و
مشتقات آن تغییر کند از این قرار :
1- "ز" به حال خود، باقى ماندن: زدن - > بزن
2- "م " حذف شود: آمدن -> بيا
از حرف "ز" و "م " بيش ازين دو صيغه يافت نشود.
3- "ى " حذف شود:
تابيدن- بتاب
رسيدن -> برس
پاشيدن -> بياش
خریدن -> بخر
دميدن -> بدم
دویدن -> بدو
استثناء:
آفريدن -> بيافرين
چيدن -> بچين
گزیدن -> بگزین
شنيدن -> بشنو
ديدن -> ببين
4- "ن " به حال خود، باقى ماند:
کندن -> بکن
آکندن -> بیاکن
خواندن -> بخوان
راندن -> بران
ماندن -> بمان
افکندن -> بیفکن
" خ " به " ز " بدل شود :
انداختن -> بینداز
بیختن -> ببیز
اندوختن -> بیندوز
نواختن -> بنواز
انگیختن - > بینگیز
شناختن -> بشناس استثناء :
شناختن -> بشناس
گسیختن - > بگسل
فروختن -> بفروش
پختن -> بیز در مصدر " پختن "
اگر چه " خ " به "ز " بدل شده ولی چون در اصل ِ کلمه تغییر حاصل شده ،
بی قاعده است و جز ء مستثنیات محسوب شده . 6 - " و "
به " الف " بدل شود و بد از آن بیشتر " ی " افزایند :
سودن -> بسای
اندودن -> بیندای
ستودن -> بستای
آلودن -> بیالای
پیمودن -> بپیمای
نمودن -> بنمای
استثناء:
بودن -> باش
درودن - > بدرود
غنودن - > بغنو
شنودن -> بشنو
7- " ش" اگر بعد از " الف " است به " ر " دل شود
:
انگاشتن - > بینگار
پنداشتن -> بپندار
گماشتن - > بگمار
گذاشتن - > بگذار
انباشتن - > بینبار
داشتن -> بدار
در فعل امر " داشتن " امروز به عوض " دار " گویند ، " داشته
باش " ، " ش" اگر بعد از " الف " نباشد ، قاعده ی کلی ندارد :
ریشتن - > بریس
نوشتن -> بنویس
هشتن -> بهل
شدن -> بشو
کُشتن -> بکش
گشتن - > بگرد
8- " ف " به " ب " قلب شود :
یافتن -> بیاب
شتافتن - > بشتاب
فریفتن - > بفریب
تافتن -> بتاب
روفتن -> بروب
کوفتن _ بکوب
استثناء :
آلفتن -> بیالُفت
رفتن -> برو
پذیرفتن - > بپذیر
گرفتن - > بگیر
شکافتن -> بشکاف
خفتن - > بخفت
گفتن - > بگو
کافتن - > بکاو
9- " الف " حذف شود :
ایستادن -> بایست
فرستادن -> بقرست
افتادن -> بیفت
نهادن -> بنه
استثناء :
دادن - > بده
ستادن - > بستان
10 - " ر " به حال خود باقی مانده و گاهی پیش از آن " الف "
در آورند :
آوردن -> بیاور
آزردن -> بیازار
گستردن - > بگستر
سپردن - > بسپار
شمردن -> بشمار
خوردن -> بخور
استثناء :
مردن - > بمیر
بردن -> ببر
کردن -> بکن
در " بردن " اگر چه " ر " به حال خود باقی مانده ولی چون در
اصل ِ کلمه ها تغییر حاصل شده است ، جزء مستثنیات مسوب می گردد .
11- " س" اگر ماقبل آن ِ مضموم باشد به " و " بدل شود و گاهی
بعد از آن " ی " زیاد شود :
جستن -> بجوی
جستن -> بجوی
رُستن -> بروی
شستن -> بشوی
و چون ماقبل " س" مضموم نباشد ، در چهار مثال به " ه " بدل
گردد :
کاستن -> بکاه
رستن -> برَه
خواستن -> بخواه
جَستن -> بجه
و در هشت مثال حذف شود :
زیستن -> بزی
آراستن -> بیارای
دانستن -> بدان
مانستن -> بمان
پیراستن -> بپیرای
توانستن -> بتوان
گریستن -> بگری
یارستن -> بیار
فعل امر " ماندن " و " مانستن " در صورت ، یکسانند ولی
در معنی مختلفد : در خانه بمان . به نیاکان ِ خود بمان .
|